Van de oorlog naar de kunst
DOOR INGRID ŞTEFAN
LAATST GEWIJZIGD OP 10 FEBRUARI 2025
OM 9:25 UUR.
Als je Taqwa Ali’s studio annex atelier in een voormalige school in Beilen binnenstapt, valt je oog meteen op de schilderijen die tegen de muur staan. Het zijn enorme doeken met daarop diepblauw, paars, wat rood, zelfs geelbruin. Op sommige staat iets wat doet denken aan een zwart gat.
De werken maken deel uit van de serie Blue Nile at Midnight, waarvoor student arts, cognition and criticism Taqwa net de Koninklijke Prijs voor Vrije Schilderkunst heeft ontvangen uit handen van koning Willem-Alexander. De prijs is gericht op jonge kunstenaars die op het punt staan om door te breken.
Karmozijn
‘Ze zijn allemaal gemaakt met hibiscus’, vertelt Taqwa, terwijl ze een zak gedroogde hibiscusbloemen van zeker vijf kilo tevoorschijn haalt om thee van te zetten. Op het zwarte zeildoek op de grond – de verfhoek, noemt ze het – staan kommetjes pigment opgesteld tussen doeken waar ze nog mee bezig is.
Het voelt een beetje alsof ik blind ben, om met maar één kleur te werken
‘Ik laat de bloemen trekken in het water en dan droog ik ze in een mandje’, legt ze uit. ‘Daarna vijzel ik ze fijn, zeef het poeder en mix het met een olie-emulgator.’ Zo maakt ze haar eigen pigment. ‘Het lijkt nog het meest op aquarelleren, alleen gebruik je maar één kleur.’
De pigmenten zijn allemaal dezelfde intense kleur karmozijnrood die kenmerkend is voor de hibiscusplant. De uiteindelijke kleur hangt af van de mate van verdunning, hoe lang de hibiscus is gefermenteerd en ook van de ondergrond, maar het eindresultaat is pas duidelijk als de verf droog is.

‘Het voelt een beetje alsof ik blind ben, om met maar één kleur te werken’, lacht ze. ‘Ik moet een paar dagen wachten om te zien hoe het uitpakt en dan moet ik bedenken wat ik ook alweer heb gedaan, zodat ik het de volgende keer anders kan doen. Er komt veel experimentatie bij kijken.’
Soedan
Maar die onvoorspelbaarheid en voortdurende verandering is juist wat ze er het mooiste aan vindt – en ook hoe het haar verbindt met haar thuisland Soedan, dat ze veertien jaar geleden ontvluchtte. ‘Het is zo’n belangrijk onderdeel van onze cultuur. Waar je ook komt, je krijgt thee van hibiscus uit eigen tuin.’
Het begon allemaal met de laatste hibiscus uit hun tuin in Soedan die haar moeder naar Nederland opstuurde. ‘Ik dronk tijdens het schilderen een kop hibiscusthee en toen vroeg ik me opeens af: wat zou er gebeuren als ik dit op het doek zou gieten?’ vertelt ze, terwijl ze slokjes thee drinkt uit een handbeschilderde kop van Soedanees aardewerk. ‘Ik was helemaal verbaasd toen het blauw opdroogde.’ Ze trekt het bewuste doek tevoorschijn – er zit een waterige blauwe vlek op, alsof iemand erop gemorst heeft.
Die impulsieve actie mondde uit in haar Blue Nile at Midnight-schilderijen, een reeks abstracte werken met de rivier waarlangs Taqwa opgroeide als centraal thema.
Haat-liefdeverhouding
Als kind vond ze de rivier vreselijk eng: als ze met haar familie per auto de dam overstak om naar de andere kant van de Nijl te komen, stond ze doodsangsten uit. ‘Dat was verschrikkelijk. De rivier was zo luidruchtig en agressief, maar tegelijkertijd ook subliem. Ik had er een haat-liefdeverhouding mee.’
Misschien idealiseer ik het water wel op het doek
Niet zo gek dus dat ze besloot om nou juist de Nijl te gaan schilderen, zo onlosmakelijk verbonden met haar thuis. ‘Het gaat om de locatie, de herinneringen die ermee verbonden zijn, maar ook mijn angst voor de rivier. Ik probeer een gevoel vast te houden dat ook in mijn eigen hoofd abstract is. Misschien idealiseer ik het water wel op het doek.’
Ze bekijkt satellietbeelden van de rivier en probeert die na te bootsen. ‘Het is mijn eigen vertaling ervan, want een beeld komt nooit helemaal overeen met de werkelijkheid.’
In een soort imitatie van de beweging van het water leidt ze het hibiscusmengsel over het doek. En die zwarte gaten? Die verbeelden de diepte van de rivier. ‘Het staat voor het idee dat je wegzinkt in iets dat je niet begrijpt’, licht ze toe.

Natuur
Taqwa werkte niet alleen maar met hibiscus, trouwens. Ze maakt beelden van klei, gebruikt arabische gom om een ruwe textuur op doek aan te brengen. Soms verwerkt ze zelfs aarde in haar schilderijen. ‘Het materiaal komt altijd vóór het idee. Het bepaalt mijn bewegingen, ik probeer het materiaal niet te beheersen. We werken samen om tot een idee te komen.’
Maar er is altijd die band met de natuur en het leven in Soedan. ‘Ik probeer dicht bij de manier waarop ik opgroeide te blijven’, zegt ze. Want het was in de natuur dat Taqwa haar passie voor kunst ontdekte. Als kind groef ze klei op met haar vriendjes en dan bouwden ze mini-dorpjes in hun tuin.
‘Daar ben ik eigenlijk nooit mee opgehouden, omdat ik gefascineerd was door het gevoel dat ik ervan kreeg.’ Het was een manier om te ontsnappen, zegt ze. ‘Alsof ik mijn eigen wereldje binnentrad.’ Binnen het grote gezin waarin ze opgroeide was weinig ruimte voor individualiteit. ‘Maar kleuren, tekenen, dingen bouwen, dat was mijn privétijd. Daar bemoeide niemand zich mee.’
Toch is dat gemeenschapsgevoel, dat gebrek aan individualisme, wat ze nu het meest mist aan Soedan. ‘Destijd vond ik het verstikkend, ik kon niet zelf denken’, blikt ze terug. ‘Nu mis ik het enorm dat iemand voor me denkt. Ik zou willen dat mijn moeder me zou vertellen hoe ik iets moet doen, hoe ik mijn beslissingen moet nemen.’ Ze barst in lachen uit. ‘Nu klink ik vast als een enorme eikel.’
Verandering
Sinds ze Soedan ontvluchtte, is ze niet meer terug geweest. Toen er in 2011 gevechten uitbraken in haar regio, vluchtte haar familie eerst naar Ethiopië en vervolgens naar Zuid-Soedan, waar ze in een vluchtelingenkamp belandden. ‘We moesten zo snel vertrekken dat we geen papieren hadden. Officieel waren we statenloos.’
In het kamp ontmoette ze een VN-medewerker die haar leven veranderde. Zij zag hoe goed Taqwa het op school deed en overtuigde haar ervan dat ze een beurs moest aanvragen voor het United World College. De vrouw belde de directeur, vertelde Taqwa’s verhaal en binnen de kortste keren woonde ze in Maastricht, waar een van de achttien vestigingen zit. Dat is nu elf jaar geleden.
Nu kreeg ik de kans om te leven, in plaats van te sterven
‘Uit al die ellende kwam iets prachtigs voort’, zegt ze daarover. ‘Ik was in een klap alles kwijtgeraakt en ik was enorm bang geweest, en nu kreeg ik de kans om te leven, in plaats van te sterven in de oorlog.’
Maar het was wel wéér een hele verandering, en daar had Taqwa – amper zestien toen ze naar de andere kant van de wereld verhuisde – het moeilijk mee. ‘We hebben het altijd over evolutie in de natuur alsof dat iets goeds is. We idealiseren het. Maar evolutie in een levend persoon is best heftig’, zegt ze. ‘Misschien wil ik wel helemaal niet veranderen, misschien wil ik wel de persoon blijven die mijn moeder kent.’
Aanvankelijk hield ze zichzelf voor dat ze weer terug zou gaan, en dat ze dus hetzelfde moest blijven. Maar na een jaar of twee liet ze dat idee los en kwam ze terecht ‘in de derde dimensie van een Soedanees in den vreemde’.
Geen vorm
En nu? ‘Ik voel me verloren, verward, besluiteloos’, zegt ze. ‘Ik heb geen vastomlijnde identiteit, zoals vroeger. Dat klinkt misschien heel negatief, maar ik geniet daar eigenlijk best van. Het heeft iets grenzeloos. Ik sta ervoor open om dingen te verkennen omdat ik geen vorm heb.’
Daarom heeft haar kunst ook geen concrete vorm. ‘Het draait allemaal om beweging. Ik omarm de verandering, maar ik stel er ook vraagtekens bij.’ De centrale vraag in haar werk en in haar leven: hoe worden we? Een antwoord heeft ze daar nog niet op voor zichzelf. Lachend: ‘Ik ben in een permanente staat van verwarring.’

Taqwa Ali’s prijswinnende kunstwerken zijn nog tot 30 maart te bezichtigen in het Paleis op de Dam in Amsterdam.